(Μια ξενάγηση με τον Θόδωρο στο Αρχαιολογικό Μουσείο Αθηνών)

Του Κωστή Βελώνη*

 

Σε μισάωρη εκπομπή της κρατικής τηλεόρασης, γυρισμένη λίγο πριν από τα μέσα της δεκαετίας του 1980, ο γλύπτης Θόδωρος πραγματοποίησε μια ξενάγηση στο Εθνικό Αρχαιολογικό Μουσείο, επιλέγοντας να δείξει αγάλματα της αρχαϊκής και της κλασικής και ελληνιστικής περιόδου, καθώς και επιτύμβιες στήλες, χωρίς όμως να επιμείνει απαραίτητα στα ιστορικά τους συμφραζόμενα. Έσκυβε με εγκράτεια στο παρελθόν της γλυπτικής και επιχειρούσε να εντάξει τη λειτουργία της μέσα στο κοινωνικό σώμα.[1]

Αν και ο λόγος του, στο πλαίσιο της εποχής του, φέρει την επίδραση των κοινωνικών επιστημών, αυτό δεν τον εγκλωβίζει σε μια αναμενόμενη αφήγηση. Ο θαυμασμός του εκδηλώνεται με ένα ποιητικό άνοιγμα στην τελευταία σκηνή, με τις σκέψεις του να ακολουθούν τα χέρια του όταν κατευθύνεται προς την έξοδο του μουσείου. Εκεί, λίγο πριν διασχίσει την κεντρική πύλη, απευθύνεται στον θεατή, απλώνοντας τα δικά του χέρια:

«Κοιτάζοντας τα χέρια των αγαλμάτων βλέπουμε πόση σημασία παίρνουν, γιατί το χέρι είναι όργανο, εργαλείο ανθρώπινης ποιοτικής παραγωγής και επικοινωνίας. Είναι το χέρι που δουλεύει σε προέκταση με άλλα τεχνικά όργανα και εργαλεία κάθε τέχνης. Ακόμα, τα χέρια που ήξεραν να κρατούν τα όπλα είναι τέχνη. Τα χέρια που ήξεραν να κρατούν τα γκέμια των αλόγων -αλλά και τα χέρια που ήξεραν να χαϊδεύουν- είμαι σίγουρος γι' αυτό. Προσέξτε, κοιτάξτε τα χέρια σας και μετά την πόλη, την πόλη σας, την πόλη μας. Αν υπάρχει πουθενά ίχνος ανθρώπινης επαφής, αν υπάρχει πάνω τους το άγγιγμα της αγάπης. Κοιτάξτε όλες αυτές τις κατασκευές, όλα αυτά τα μηχανικά αντικείμενα που μας περιβάλλουν... Πού βρίσκεται η αίσθηση του ανθρώπου;»

Σε αυτό το σημείο η κάμερα καταλήγει στη λεωφόρο Πατησίων, με την γνωστή κινητικότητα που την χαρακτηρίζει σε όλη τη διάρκεια της ημέρας. Ο Θόδωρος, αφού πρώτα μας μίλησε για τις αρχαιότητες, μας καλούσε να στραφούμε πέρα από το μουσείο, προς τον σύγχρονο κόσμο, εκεί όπου το άγγιγμα τείνει να ξεχαστεί.

Παραδόξως, τα εργαλεία του πολέμου στα οποία αναφέρθηκε ξανά και ξανά στην ξενάγηση διαπνέουν το προσωπικό του έργο, όπως συμβαίνει για παράδειγμα με τη συχνή απεικόνιση του ροπαλοφόρου άντρα, τον οποίο ο Θόδωρος επινόησε, ανέπτυξε και χρησιμοποίησε σε πολλές παραλλαγές: είναι ο φαλλός, του αστυνομικό γκλομπ (matraque) και το σφυρί του γλύπτη (ματρακάς). Πέρα από την προφανή του σχέση με την εξουσία, όπως γράφει  και ο Σταμάτης Σχιζάκης σε μια ανέκδοτη σημείωση, το ρόπαλο «γίνεται το εργαλείο για τον μετασχηματισμό της ενέργειας, της δράσης και της παράστασης σε γλυπτικά έργα».[2]

Αυτή η εξέλιξη κινήθηκε στις βασικές αρχές που διαμόρφωσε ήδη από τα πρώτα χρόνια των σπουδών του, και εντοπίζεται στις Ημερολογιακές Σημειώσεις του. Ο ίδιος επιλέγει αυτό το απόσπασμα σε μια από τις τελευταίες του συνεντεύξεις: «Αν η Τέχνη είναι σήμερα ακροβασία, δεν φτάνει να ντυθούμε τη φορεσιά του σχοινοβάτη. Πρέπει να μπορούμε να περπατάμε σε τεντωμένο σχοινί... τολμάμε και αμφιβάλουμε».[3] Εκεί μαρτυρά την ανάγκη να καλύψει μια διαδρομή, να ακροβατήσει στα σύμβολα της πολιτισμικής ανθρωπολογίας: από την αστυνομική και εποπτεύουσα χρηστικότητα του ροπάλου μέχρι την καρναβαλική του διάσταση και το ιταλικό batacchio που προκαλεί θόρυβο και μεταβολίζει τον υλισμό του σώματος με το άφθονο γέλιο.

Εδώ, το χέρι που κρατά, από το πώς το κρατά, είτε πρόκειται για γκλομπ, ρόπαλο, ματρακά ή batacchio, μέχρι το πού στοχεύει, φέρνει αυτή τη χειρονομία σε ανοικτό διάλογο με την ηθική, διασταυρώνοντας τις αξίες μεταξύ δημιουργίας και καταστροφής, πάντα ακροβατώντας. Ο Θόδωρος μας προτρέπει με τρόπο σαφή να γίνουν τα χέρια μέσα επαφής. Η αφή, από εργαλειακή πράξη, μετατρέπεται σε πράξη πολιτισμού. Από το fingere στο fictio και στον Homo faber και όχι στον Homo ludens, όπως υποστήριζε με μια διάθεση αυτοσαρκασμού απέναντι στις «πρωτοπορίες».

Τα πρώτα χρόνια της δεκαετίας του 1980 κυκλοφόρησαν οι περισσότερες μελέτες για τον μεταμοντερνισμό. Όλοι μιλούσαν για το τέλος της ηρωικής εποχής του μοντερνισμού, ξεφυλλίζοντας τα βιβλία του Jean-François Lyotard και του Roland Barthes. Στο συγκεκριμένο χρονικό πλαίσιο, της αυξανόμενης τάσης για απομυστικοποίηση και αποδόμηση του πρωτότυπου έργου, της υποβάθμισης ή της παράκαμψης της χειρωνακτικής, πρωτότυπης και μοναδικής δημιουργίας, η ξενάγηση του Θόδωρου στο Αρχαιολογικό Μουσείο προκαλεί κάποια εύλογα ερωτήματα.

Όταν η αξία του έργου μετατοπιζόταν από το «πώς γίνεται» στο «τι σημαίνει» και από το «τι σημαίνει» στον πολυδιάστατο, κατακερματισμένο χαρακτήρα του σημαίνειν, ο Θόδωρος φανέρωνε την αξία που έχει για εκείνον η χειρωναξία. Όχι με όρους επιδεξιότητας αυτή τη φορά, αλλά με εκείνους μιας «πολυσύνθετης πληροφορίας», η οποία αντιστέκεται στην «πολιτισμική λογική του ύστερου καπιταλισμού», για να χρησιμοποιήσω τον τίτλο της μελέτης του Frederick Jameson που εκδόθηκε εκείνη τη χρονιά.[4]  

Την εποχή που η χειρωνακτική εργασία, η αφηγηματικότητα της ύλης, αλλά και η ενεργή σχέση του δημιουργού με το έργο άρχισαν να εκλαμβάνονται ως δευτερεύουσες και ως αναχρονιστικές πρακτικές, καθώς και ως κερδοφόρες τακτικές της αγοράς ενός νεοσυντηρητικού μεταμοντερνισμού, ο Θόδωρος αντιλαμβανόταν την καλλιτεχνική διαδικασία ως πράξη αντίστασης με τους  όρους της οντολογίας της αφής και της ανθρωπολογίας της χειρονομίας.[5]

Εδώ το Αρχαιολογικό μουσείο γίνεται αντιληπτό ως ένας φορέας που διασώζει τη συλλογική μνήμη και τις αξίες της γλυπτικής, ένας οδηγός επιβίωσης, όπου η χειρονακτική πρακτική δεν είναι δείγμα υποταγής στις αξίες της αγοράς, αλλά μια επιλογή που αντιμάχεται τους «-ισμούς» και τις μόδες της εποχής. Το αίτημα του Θόδωρου ήταν να μπορεί ο κόσμος ακόμη να αγγιχτεί με τρυφερότητα.

* Ο Κωστής Βελώνης είναι εικαστικός καλλιτέχνης, αναπληρωτής καθηγητής στην ΑΣΚΤ

---

[1] Σε πρώτο πρόσωπο, σκηνοθεσία Χρήστος Παληγιαννόπουλος, 1984, ΕΡΤ2.

[2] Stamatis Schizakis, “(Un)-mediated sculpture", ανέκδοτο κείμενο. Βλ. επίσης το επιμελητικό σημείωμα του Σταμάτη Σχιζάκη στην έκθεση«Θόδωρος, γλύπτης: Αντί αναδρομικής», Εθνικό Μουσείο Σύγχρονης Τέχνης (ΕΜΣΤ).

[3] Ημερολογιακές Σημειώσεις, Αθήνα, 26.12.1956. Το απόσπασμα προέρχεται από μια συνομιλία του γλύπτη Θόδωρου με τον Κώστα Χριστόπουλο με αφορμή την έκθεσή του με τίτλο Στίγματα πορείας: Ίχνη σπουδών 1947- 1962 στο Μορφωτικό Ίδρυμα Εθνικής Τραπέζης (Μέγαρο Εϋνάρδου) και την παρουσίαση του τόμου με τίτλο Στίγματα πορείας: Αναζητήσεις στην Τέχνη και την Παιδεία (Πανεπιστημιακές Εκδόσεις Ε.Μ.Π), «Στίγματα πορείας, επικοινωνία η θόρυβος», «Αναγνώσεις», Η Αυγή της Κυριακής, 3 Ιουλίου, 2016.

[4] Frederic Jameson, “Postmodernism or the Cultural Logic of Late Capitalism”, New Left Review, no.146, Ιούλιος-Αύγουστος 1984, σ. 59–92.

[5] «Αλλά ήταν στο Παρίσι γύρω στο 1960 όταν πήρα την απόφαση να ταυτιστώ ως γλύπτης παρά καλλιτέχνης. Ήθελα να διαφοροποιήσω την προσέγγισή μου και το έργο μου από τη χιονοστιβάδα των μοντέρνων κινημάτων που ξεπήδησαν στην καλλιτεχνική σκηνή εκείνη την εποχή, τα οποία χρησιμοποιούσαν αισθητικές θεωρίες για να βρουν μια θέση στην αγορά τέχνης και μετέτρεπαν την τέχνη σε θέαμα προς κατανάλωση. Έτσι, αποφάσισα να αυτοχαρακτηριστώ ως γλύπτης, παριστάνοντας ειρωνικά τον επιζώντα του προϊστορικού homo faber» [Papadimitriou L., Durden M., “Messages in the streams of history: A dialogue with sculptor Theodoros”, Journal of Greek Media and Culture, Απρίλιος 2018, σ. 110 (doi: 10.1386/jgmc.4.1.107_7)

 

https://www.avgi.gr/entheta/anagnoseis/508375_o-glyptis-me-ta-heria-ton-agalmaton-xenagisi-me-ton-thodoro-sto  

 

Builders, Housewives and the Construction of Modern Athens

Tassos Langis and Yannis Gaitanidis, Builders Housewives and the construction of Modern Athens, (still) 2022, film.

To celebrate the revised third edition of Ioanna Theocharopoulou’s book Builders, Housewives and the Construction of Modern Athens (Onassis Foundation, 2022), the Onassis Foundation is hosting a wide-ranging discussion in the context of Archtober 2022 (NYC's Architecture and Design Month) about the relevance of this modern city, its architecture, and ancient history. In a parallel trajectory, the Onassis Foundation produced documentary, by Tassos Langis and Yiannis Gaitanidis, based on Ioanna Theocharopoulou’s book and sharing the same title, begins (also this fall in New York) its United States and Canada tour, as part of the official Architecture and Design Film Festival program (2022–23).

North American premiere at the Architecture and Design Film Festival 2022
The city of Athens is so much more than the classical architecture that adorns it since there is a vibrant energy, buzz, and density that fills its streets and neighborhoods. The film Builders, Housewives and the Construction of Modern Athens (87 minutes, 2021) by Tassos Langis and Yiannis Gaitanidis unveils a new perspective of the city, examining the most distinctive Athenian building type—the polykatoikía—and the city's reconstruction by the anonymous lay builders and their housewives, who were the most unlikely “co-authors.” The documentary takes a deep dive into the lives of the provincials who came to Athens after the Civil War and sheds light on how they developed their craft and communicated with the educated architects. Based on the book of the same title by Ioanna Theocharopoulou, the film proposes a fascinating account of the provincials’ role and encounter with the “project of modernity.”

ADFF film screenings
September 30–October 1, 2022, New York: Cinépolis Cinemas: 260 W 23rd St: Friday, September 30, 6:45-8:45pm, Theatre 8 / Saturday, October 1, 4:15–6pm, Theatre 9.
November 2–5, 2022, Toronto
November 9–12, 2022, Vancouver
January 16–19, 2023, Los Angeles
January 26–29, 2023, Washington
February 2–5, 2023, Chicago

During the ADFF screenings in the United States and Canada, the third edition of the book will be available for purchase in collaboration with Actar Publishers.

Book launch & panel discussion at Archtober, New York
Thursday, October 13, 6–8pm
Center for Architecture, 536 LaGuardia Place, New York, NY 10012

Architectural historians have tended to disparage the lack of formal planning and the apparent homogeneity of Athen’s “box-like” concrete buildings. By casting Athens as a uniquely local mode of informal urbanism, a phenomenon that, in a broader sense, is found around the world and particularly in the “developing” world, Theocharopoulou’s book offers a critical re-evaluation of the city as a successful adaptation to circumstance, enriching our understanding of urbanism as a truly collective design activity. Builders, Housewives and the Construction of Modern Athens advocates for an architectural history that allows access to the conceptual worlds and the imaginations of builders and inhabitants. This approach departs from a focus on structures designed exclusively by architects and planners, to explore processes—financial, cultural, and material—that rely on self-organization and community. These improvisations and adaptations, which succeeded in producing a dense and vibrant city, can, in turn, help us imagine how to create more sustainable and livable urban models today.

Speakers: Simon Critchley, Hans Jonas Professor of Philosophy, The New School for Social Research / Neni Panourgiá, Adjunct Associate Professor, The Prison Education Program, Psychology Department; Academic Adviser, The Justice in Education Initiative, Columbia University / Ioanna Theocharopoulou, Visiting Lecturer, Department of Architecture, Art and Planning, Cornell University; Author, Builders, Housewives and the Construction of Modern Athens

 

ΜΕΓΑΛΟΥΠΟΛΕΙΣ/ ΝΗΣΙΑ: ΑΛΛΑΓΗ ΠΑΡΑΔΕΙΓΜΑΤΟΣ

Γιατί φούντωσε ξαφνικά το ενδιαφέρον για τις καταστροφές του υπερτουρισμού στα ελληνικά νησιά, ιδίως στις Κυκλάδες, αλλά και σε άλλους παράκτιους προορισμούς; Ένα τέτοιο ερώτημα δεν πρέπει να το αντιμετωπίζουμε μακριά από τo συμπληρωματικό του: Γιατί εξακολουθεί να έλκει η Αθήνα τους περιβόητους «ξένους επενδυτές» αλλά και ανήσυχους νέους δημιουργούς και ερευνητές απ’ όλο τον κόσμο, επιφέροντας μια άνευ προηγουμένου μεταβολή στην ίδια την κοινωνική δομή της πόλης και στην αγορά ακινήτων, κυρίως λόγω της μολυσματικής εξάπλωσης του Airbnb; Η καλή φίλη Ίρις Λυκουριώτη ξεκίνησε τη συζήτηση στα κοινωνικά δίκτυα για να συνεχίσει εδώ στα «Πρόσωπα» των «Νέων», με μια διαυγή τοποθέτηση-οδηγό, στην οποία τρύπωξαν στη συνέχεια κι άλλοι. Στην ακολουθία αυτή συνεχίζω σκαλίζοντας τον πυρήνα του θέματος που ενεργοποιεί νέες κοινωνικές και περιβαλλοντικές σχέσεις, ροές, δυναμικές και εντάσεις.

Η ΚΟΥΛΤΟΥΡΑ ΤΗΣ ΣΥΜΦΟΡΗΣΗΣ

Το 1978 κυκλοφορεί το Delirious New York, το διαβόητο αναδρομικό μανιφέστο του ολλανδού αρχιτέκτονα Rem Koolhaas για το Μανχάταν, το οποίο έμελε να αποτελέσει ένα βιβλίο σύμβολο της δεκαετίας. Πλάι σ’ αυτό θα προσέθετα το Λος Άντζελες: Η αρχιτεκτονική των τεσσάρων οικολογιών (1971) του Reyner Banham και το Μαθαίνοντας από το Λας Βέγκας (1972) των Venturi, Scott Brown και Izenour. Ας κρατήσουμε για την ώρα τα ονόματα των τριών πρωταγωνιστριών πόλεων: Νέα Υόρκη, Λος Άντζελες και Λας Βέγκας. Μέσα από μια παθιασμένη πρόζα και προπάντων κυνικό λυρισμό ο Koolhaas υποστηρίζει ότι από το 1850 η απότομη αύξηση του πληθυσμού και της τεχνολογίας κατέστησαν τη μητροπολιτική νήσο του Μανχάταν ένα είδος εργαστηρίου για τη γέννηση ενός ιδιαίτερου τρόπου ζωής: την «κουλτούρα της συμφόρησης». Τα χρόνια που ακολούθησαν η εξύμνηση της παραληρηματικής πυκνότητας των μεγαλουπόλεων, που αντιπαρατίθεται στη διαλυτική εξάπλωση των προαστίων (sprawl), αναδείχθηκε σε ένα είδος τερματικού του δυτικού πολιτισμού.

Οδηγώντας σε κραιπάλη όλες τις παρανοϊκές ψευδαισθήσεις της πρώιμης νεωτερικότητας, ο Koolhaas επιλέγει το παραθαλάσσιο θέρετρο και το λούνα παρκ του Coney Island ως το χαρακτηριστικό παράδειγμα μιας σειράς «τεχνοψυχικών» μηχανισμών που υλοποιήθηκαν χωρίς καμία επίσημη εξαγγελία. Μεταξύ πολλών άλλων, ενδεικτικά αναφέρω την «ηλεκτρική κολύμβηση» –δηλαδή το κολύμπι με τεχνητό φωτισμό κατά τη διάρκεια της νύχτας– εφόσον λόγω της υπερβολικής «συμφόρησης» οι περισσότεροι επισκέπτες δεν κατόρθωναν να βρουν μια θέση στον ήλιο της παραλίας και να κολυμπήσουν τη μέρα. Οπότε, ανάγοντας μια διαδεδομένη παραθαλάσσια εμπειρία σε μητροπολιτικό σύστημα βάρδιας, η τεχνολογία ήδη από τα τέλη του 19ου αιώνα υποκαθιστά τη «φυσική» εμπειρία. Σ’ ένα τέτοιο εξ ολοκλήρου τεχνητό σύμπαν –το οποίο ο συγγραφέας αποκαλεί «ζωή μέσα στη φαντασία»– το φυσικό και το τεχνητό, το πραγματικό και το φανταστικό δεν μπορούν να διαχωριστούν.

Η επιρροή αυτού του παραληρηματικού –πράγματι– βιβλίου σ’ όλη την αρχιτεκτονική κουλτούρα υπήρξε απροσμέτρητη, ακόμη κι όταν μας αρέσει να το αμφισβητούμε. Κι αυτό γιατί πάνω απ’ όλα περιγράφει τη διάχυση μιας νέας περιβαλλοντικής και κοινωνικής συνθήκης, καθώς και τις πιο εξωφρενικές καινοτομίες και φαντασιώσεις του ύστερου καπιταλισμού, στην κατεξοχήν μητρόπολη, ως ένα συλλογικό έργο το οποίο δημιουργήθηκε χωρίς την πρόθεση κανενός αρχιτέκτονα: Πρόκειται για το σχεδόν αυτόματο υποπροϊόν ενός συλλογικού μητροπολιτικού υποκειμένου. Μην ξεχνάμε ότι μια τέτοια θεώρηση έδωσε και σ’ εμάς τη δυνατότητα να διαβάσουμε με διαφορετικούς όρους το φαινόμενο της αθηναϊκής πολυκατοικίας. Στην αστική μήτρα της οποίας ο ιστορικός της αρχιτεκτονικής Kenneth Frampton διέκρινε το 1985 μια μορφή αναπαραγωγής του κατακερματισμένου μωσαϊκού των νησιωτικών οικισμών. Όσο κι αν φαίνεται παράδοξη μια τέτοια σύνδεση, τόσο οι νησιωτικοί παραδοσιακοί οικισμοί, όσο το Μανχάταν και η αθηναϊκή πολυκατοικία είναι το μέγιστο επίτευγμα ενός συλλογικού υποκειμένου.

Το λέω αυτό γιατί νομίζω ότι είναι λάθος και μάλλον αφελές να διαχωρίζουμε σχηματικά την πόλη απ’ ότι συμβαίνει στα νησιά ή στην ύπαιθρο λες και πρόκειται για τους αντιπροσωπευτικούς τόπους της «κόλασης» και του χαμένου «φυσικού παραδείσου», αντίστοιχα. Αυτός είναι, εξάλλου, ο φανταστικός πυρήνας του μαζικού τουρισμού, ο οποίος καταστρέφει αδυσώπητα ό,τι πασχίζει αγχωτικά να «απολαύσει» και να «διασώσει» ως εμπειρία.

ΝΗΣΙΑ: Η "ΣΤΗΛΗ ΤΗΣ ΡΟΖΕΤΤΑΣ" ΤΟΥ 21ου ΑΙΩΝΑ;

Ωστόσο, μετά από σχεδόν πέντε δεκαετίες, οι αντιλήψεις μας για την «κουλτούρα της συμφόρησης» έχουν αλλάξει εντελώς. Αν το Delirious New York ήταν το βιβλίο που θεματοποίησε μια σειρά μη ορθολογικές έννοιες και συμπεριφορές της μεταμοντέρνας εποχής, τι γίνεται σήμερα, που η κλιματική αλλαγή, οι συνεχείς μεταναστευτικές ροές, οι εκτεταμένες επιπτώσεις της «ανθρωπόκαινου», τα ανθρώπινα και μη ανθρώπινα οικοσυστήματα αλλάζουν τις αντιλήψεις μας για το τοπίο και το περιβάλλον σ’ ολόκληρο τον κόσμο; Οι φαντασιώσεις του Coney Island και του Ουρανοξύστη δεν μπορούν πλέον σε καμία περίπτωση να αποτελέσουν παραδείγματα αυτής της νέας συνθήκης. Σε τέτοιο βαθμό, που ακόμη και ίδιος ο Koolhaas έσπευσε να παρουσιάσει το 2020 στο Guggenheim της Νέας Υόρκης, την έκθεση-έρευνα Countryside: The Future: Το ντελίριο της «συμφόρησης» αντικαθίσταται από τις ραγδαίες αλλαγές που υφίστανται οι αγροτικές και απομακρυσμένες περιοχές του πλανήτη που αποκαλούμε «ύπαιθρο», ήτοι το 98% της συνολικής επιφάνειας της Γης.

Η αλλαγή παραδείγματος είναι επιτακτική επειδή η επιβίωση όχι μόνο του δικού μας αλλά ολόκληρου του ανθρώπινου πολιτισμού στη Γη θα εξαρτηθεί από τις απαντήσεις που θα καταφέρουμε να δώσουμε. Παρότι παραμένει ένα πολύτιμο σημείο αναφοράς, δεν αρκεί να μιλήσει κανείς σήμερα για το «παρόν και το μέλλον» του τουρισμού στη χώρα μας με τον τρόπο έγραψαν ο Γιώργος Κανδύλης, ο Άρης Κωνσταντινίδης, ο Αριστομένης Προβελέγγιος, και ο Α. Καλίνσκη στο πρώτο τεύχος του περιοδικού «Αρχιτεκτονικά Θέματα», το 1967. Διαφορετικές γενιές αρχιτεκτόνων που ακολούθησαν αναζήτησαν διάφορες λύσεις, παράγοντας ένα πλατύ δίκτυ συνδυασμών, αναγνώσεων (δηλαδή «αναγνωρίσεων») αλλά και παραναγνώσεων του τοπίου. Στη συζήτηση που επανεκκίνησε –και ελπίζω να κρατήσει– η Ίρις Λυκουριώτη δοκιμάζει στο πολιτικό φαντασιακό (που τόσο έχουμε ανάγκη σήμερα) και στις σχεδιαστικές μορφές της «αποανάπτυξης»• άλλοι αναζητούν «έξυπνες λύσεις», άλλοι εξακολουθούν να σπαταλούν την κουλτούρα της συμφόρησης στην ατομικότητα και την πολυτελή αισθητική του καλού γούστου, χωρίς να λείπουν και εκείνοι που επιμένουν στο δημοκρατικό δικαίωμα της απόλαυσης. Οι μόνοι που δεν κάνουν απολύτως τίποτα είναι οι αρμόδιοι κυβερνητικοί και διοικητικοί θεσμοί, οι οποίοι σωρεύουν εδώ και χρόνια μια σειρά νομοθετικών παρεκκλίσεων και πονηρών εκτροπών, οι επιπτώσεις των οποίων σήμερα τρομάζουν ενώ αναδιατυπώνονται στο διηνεκές.

Εντούτοις, η απειλή του «υπερτουρισμού» δεν είναι ένα επιμέρους εποχικό πρόβλημα επειδή αφορά τον ίδιο τον τρόπο με τον οποίο κατοικούμε τη Γη. Εκεί ακριβώς έγκειται ο καταστρεπτικός του χαρακτήρας που μας εξοργίζει: Στην αδυναμία κατοίκησης η οποία, θα προσέθετα, δεν αφορά μόνο τους τουρίστες ή τον τουρισμό αλλά όλους μας. Γι αυτό και δεν μπορούμε να αποφύγουμε την αναμέτρηση με ορισμένα καίρια ερωτήματα που διαθέτουν διακριτό ανθρωπολογικό εκτόπισμα: Τι σημαίνει, για παράδειγμα, σήμερα να κατοικείς ή να ταξιδεύεις σε μια χώρα, σε μια πόλη, σε μια υπαίθρια περιοχή, σ’ ένα νησί ακόμη και στους πιο δημοφιλής προορισμούς του μαζικού τουρισμού; Και ειδικότερα στην περίπτωσή μας: μπορούμε να φανταστούμε το μέλλον και τον τουρισμό της χώρας μας με όρους κατοίκησης; Εδώ ανακύπτουν οι χρόνιες εκκρεμότητες της πολιτειακής και της αρχιτεκτονικής μας κουλτούρας που συχνά μετατρέπουν την «πολεοδομία» σε ένα είδος «πολεοκτονίας», και στην περίπτωση των νησιωτικών οικισμών, «νησιοκτονίας»: Δεν διαθέτουμε καμία συλλογικά αποδεκτή αντίληψη για το πώς φανταζόμαστε όχι μόνο το μέλλον των νησιών και των παραθαλάσσιων περιοχών αλλά και του συμπληρωματικού τους αντίστοιχου, των πόλεων. Και δεν εννοώ, βέβαια, τον μανιακό περιορισμό στα ιστορικά παραδείγματα της δεκαετίας του 1960, ή στη νοσταλγία και τη χειροτεχνία του «τι ωραία που ήμασταν κάποτε».

Αν λοιπόν ο μισός αιώνας που μόλις τελείωσε (1970-2020) είχε ως πρότυπο τις μεγαλουπόλεις οι οποίες καθιέρωσαν τη θυελλώδη ψηφιακή αποϋλοποίηση και την ενσωμάτωση των τεχνολογιών των μέσων ενημέρωσης, το μέλλον της αστικής κατάστασης μοιάζει να βρίσκεται όλο και περισσότερο σε αυτό που δεν μπορεί πλέον να παραχθεί σ’ αυτές. Η ολοκληρωτική διάχυση του ψηφιακού σύμπαντος και η κλιματική αλλαγή δεν μπορούν παρά να μεταβάλλουν ριζικά τις αντιλήψεις μας για την κατοίκηση και την πόλη. Σε μια τέτοια αναθεώρηση η επιδημία του Covid συνέβαλε κι αυτή με τον τρόπο της, χωρίς ωστόσο να διατηρεί μοναδικό ρόλο.

Αν, λοιπόν, το Μανχάταν ήταν η «Στήλη της Ροζέττας» του 20ου αιώνα, ορισμένα μικρότερα περιαστικά ή ορεινά κέντρα, οι παραθαλάσσιοι οικισμοί και τα ελληνικά νησιά θα μπορούσαν, υπό προϋποθέσεις, να διεκδικήσουν τον ρόλο αυτό για τον 21ο αιώνα, μόνο αν καταφέρουν να αποφύγουν τη μετατροπή τους σε εφιαλτικούς μη-τόπους του υπερτουρισμού. Γι αυτό και είμαστε υποχρεωμένοι να την αποκωδικοποιήσουμε.

ΓΙΩΡΓΟΣ ΤΖΙΡΤΖΙΛΑΚΗΣ

ΜΕΓΑΛΟΥΠΟΛΕΙΣ/ ΝΗΣΙΑ: ΑΛΛΑΓΗ ΠΑΡΑΔΕΙΓΜΑΤΟΣ

Τα Νέα Σαββατοκύριακο, 3-4 Σεπτεμβρίου 2022

Ο Ιωάννης Δεσποτόπουλος και το Bauhaus

    

Με αφορμή τη συμπλήρωση των 100 χρόνων από την ίδρυση του Bauhaus, το Goethe-Institut σε συνεργασία με τα Αρχεία Νεοελληνικής Αρχιτεκτονικής του Μουσείου Μπενάκη και το Ωδείο Αθηνών παρουσιάζουν την έκθεση με τίτλο «Από το κτήριο στην κοινότητα: ο Ιωάννης Δεσποτόπουλος και το Bauhaus».

Ο Ιωάννης Δεσποτόπουλος είναι ο μοναδικός έλληνας αρχιτέκτονας, ο οποίος έζησε για δύο χρόνια στη Βαϊμάρη κατά την εποχή του Bauhaus κι ήρθε σε άμεση επαφή με τις αρχές, τη διδασκαλία και τους ανθρώπους της διάσημης αυτής σχολής. Η εμπειρία του Bauhaus και γενικότερα του κλίματος της Δημοκρατίας της Βαϊμάρης ήταν καταλυτική για το μετέπειτα έργο του καθώς ήταν από τους πρώτους έλληνες αρχιτέκτονες που μίλησαν για την ιδεολογική, πολιτική και κοινωνική διάσταση της αρχιτεκτονικής. Κατανόησε το Bauhaus όχι ως ένα «στυλ» αλλά ως έναν τρόπο σκέψης και δημιουργίας, κάτι που εφάρμοσε στην πρόταση του για το Πνευματικό Κέντρο Αθηνών το 1959 και στο κτίριο του Ωδείου Αθηνών, το μοναδικό κτίριο αυτής της πρότασης που υλοποιήθηκε. 
Η έκθεση εστιάζει στο Ωδείο Αθηνών, παρουσιάζοντας παράλληλα πτυχές της διαδρομής του αρχιτέκτονα και άγνωστα στοιχεία από την πρόταση του Πνευματικού Κέντρου. Κεντρικό στοιχείο της έκθεσης αποτελεί η κοινωνική διάσταση του έργου του Δεσποτόπουλου. Η κοινότητα αποτελεί όχι μόνο ένα από τα βασικά στοιχεία της σχολής του Bauhaus αλλά και μία από τις βασικές αρχές οργάνωσης των οικισμών στην Ελλάδα. Ο Δεσποτόπουλος που γνωρίζει καλά αυτές τις αρχές, θα τις μεταφέρει στα σχέδια του Πνευματικού Κέντρου και στο κτίριο του Ωδείου.

Στην έκθεση θα παρουσιαστεί πρωτότυπο υλικό από το αρχείο του αρχιτέκτονα που φυλάσσεται στα Αρχεία Νεοελληνικής Αρχιτεκτονικής του Μουσείου Μπενάκη. 

Eπιμέλεια :  Λουκάς Μπαρτατίλας

https://www.goethe.de/ins/gr/el/sta/ath/ver.cfm?fuseaction=events.detail&event_id=21624950  

Ioannis Despotopoulos und das Bauhaus

Anlässlich des hundertjährigen Jubiläums des Bauhaus präsentiert das Goethe-Institut in Zusammenarbeit mit dem Archiv für Neugriechische Architektur des Benaki Museums und dem Athener Konservatorium („Odeion“) vom 10.
Oktober bis zum 7. November 2019 die Ausstellung „Vom Gebäude zur Gemeinschaft: Ioannis Despotopoulos und das Bauhaus“. Gefördert durch das Auswärtige Amt.

Ioannis Despotopoulos war der einzige griechische Architekt, der zur Zeit des Bauhaus zwei Jahre in Weimar lebte und mit den Menschen, den Prinzipien und der Lehre der berühmten Kunstschule in Kontakt kam.
 
Despotopoulos war zudem einer der ersten griechischen Architekten, die sich mit der ideologischen, politischen und gesellschaftlichen Dimension von Architektur auseinandersetzten. Seine zweijährigen Erfahrungen am Bauhaus und das politisch-gesellschaftliche Klima der Weimarer Republik waren für sein Werk prägend. Er verstand das Bauhaus nicht als „Stil“, sondern als eine Denk- und Schaffensweise, die er in seinem Entwurf für das Kulturzentrum Athen 1959 und im Gebäude der Athener Musikhochschule „Odeion“, dem einzigen verwirklichten Bau dieses Projekts, umsetzte.
 
Im Mittelpunkt der Ausstellung „Vom Gebäude zur Gemeinschaft“ steht das Bauwerk des Athener Konservatoriums: das „Odeion“. Die Schau zeichnet Despotopoulos‘ Lebensweg nach und präsentiert unveröffentlichte Elemente seines Entwurfs für ein Kulturzentrum für Athen. Der Fokus der Ausstellung liegt auf der gesellschaftlichen Dimension seines Werkes. Die Gemeinschaft ist nicht nur eines der entscheidenden Elemente des Bauhaus, sondern auch eines der zentralen Organisationsprinzipien der griechischen Siedlung. Despotopoulos kannte diese Prinzipien bis ins Detail und integrierte sie in die Pläne für das Kulturzentrum sowie in das Gebäude des „Odeion“.

In der Ausstellung werden Originale des Archivs des Architekten gezeigt, das im Besitz des Archivs für Neugriechische Architektur des Benaki Museums ist.

Kurator ist Lukas Bartalilas

https://www.goethe.de/ins/gr/de/sta/ath/ver.cfm?fuseaction=events.detail&event_id=21624950

Landlord Colors: On Art, Economy, and Materiality

This weekend marks the opening of our landmark exhibition Landlord Colors: On Art, Economy, and Materiality. This large-scale exhibition and public engagement series brings together artworks from five international art scenes that have experienced economic and societal upheaval: Italy (1960s-80s), Korea (1970s-80s), Cuba (1990s-present), Greece (2009-present), Detroit, USA (1967-present). It will be on view at Cranbrook Art Museum from June 22 through October 6, 2019, with a special preview celebration on June 21. 

It is a rare opportunity for metro Detroiters to see seminal historic works from around the world along with new commissions from contemporary artists such as Reynier Leyva Novo, Zoë Paul, Kostis Velonis, Matthew Angelo Harrison, and Scott Hocking. 

In Detroit, Cranbrook Art Museum Senior Curator Laura Mott has partnered with Taylor Renee-Aldridge (co-founder of ARTS.BLACK) and Ryan Myers-Johnson (Executive Director of Sidewalk Detroit) to offer a free four-month engagement series that is designed to connect art to history and contemporary life across Detroit. See the full list of events here.

Join us THIS WEEKEND for the opening events!

Friday, June 21, 2019
ArtMembers Preview Party
6–9pm
Cranbrook Art Museum
Free for ArtMembers, $20 at the door
Meet artists Elizabet Cerviño, Olayami Dabls, Tyree Guyton, Jennifer Harge, Carole Harris, Matthew Angelo Harrison, Patrick Hill, Scott Hocking, Addie Langford, Kylie Lockwood, Billy Mark, Tiff Massey, Allie McGhee, Jason Murphy, Reynier Leyva Novo, Zoë Paul, Susana Pilar, Anders Ruhwald, Chris Schanck, Socratis Socratous, and Elizabeth Youngblood, among others. 
Special performance by Elizabet Cerviño at 7:30pm.

Saturday, June 22, 2019
Material Detroit Events Open to the Public
The full schedule can be found here. Special events include:

Dawn to Dusk: Billy Mark Wind Installation. Mark will create a participatory site-specific installation in his neighborhood of Detroit’s North End, featuring a handmade hoodie with 25-foot arms affixed to three flagpoles. Each morning from June 22–July 28, Mark will raise the arms of the sweatshirts at dawn and lower them at dusk. Visitors are invited to put themselves in the garment. Location: 858 Blaine St., Detroit.

3pm: Susana Pilar Alma (Soul) Performance.* The Havana-based Afro-Cuban artist will present a performance that draws upon a true story from the Detroit 1967 Rebellion. In collaboration with local musicians, Pilar will create a performance that honors the music of The Dramatics, whose founding member, Cleveland Larry Reed, survived the police siege on The Algiers Motel in 1967. Location: 8301 Woodward, Detroit.
*In the event of rain, the performance will be moved to Sunday at 3pm at the same location. Please visit our website and social media channels for the most up-to-date information.

1–6pm: Scott Hocking Bone Black Installation. A monumental installation near Atwater Beach utilizes a collection of the metaphorical ‘bones’ of Detroit’s once prosperous economy – the many boats abandoned throughout the city. Theatrically presented as a suspended fleet, Hocking applies “Bone Black” paint to the boats, an industrial pigment from crushed animal bones that has been produced in Detroit since the 19th century. Location: 900 Guoin St., Detroit (entrance on Guoin between Chene and Joseph Campau).

Noon–4pm: Anders Ruhwald Unit 1: 3583 Dubois Installation. Ruhwald will launch this ongoing project that will occupy an entire apartment in Detroit’s Eastern Market neighborhood. The artist investigates themes of transformation and memory through this installation of black ceramic, charred wood, molten glass, and perceptual environments. Location: Unit 1, 3583 Dubois St., Detroit.

3–6pm: Dabls’ MBAD African Bead Museum. A city-block-sized installation by Olayami Dabls that has been a cultural nexus in Detroit since the late 1990s will celebrate the launch of a new storytelling and exhibition space created in partnership with Lorcan O’Herlihy Architects (LOHA). Speakers will include Olayami Dabls (MBAD), Lorcan O’Herlihy (LOHA), Brittney Hoszkiw (Michigan Economic Development Corp.), and others, as well as a live musical performance by Efe Bes’s group iBm. The Material Detroit curators have organized the debut exhibition by Detroit-based artist Elizabeth Youngblood entitled, mat|ter. Set within the installation’s gallery space, the exhibition will serve as a momentary companion to this longstanding creative pillar. Location: 6559 Grand River Ave., Detroit.

Η αμφισβήτηση του τελάρου και η θέση του «ερωτότοιχου» στη μεταπολεμική αφαίρεση (Α΄ Μέρος)

«Entre l'homme et l'amour,

Il y a la femme.

Entre l'homme et la femme,

Il y a un monde.

Entre l'homme et le monde,

Il y a un mur.»

Antoine Tudal, Paris en l'an 2000

Όταν ο Lacan το 1971-2, στην τρίτη από μια σειρά διαλέξεων στο παρεκκλήσιο του νοσοκομείου Sainte Anne, αναφερόταν στον «ερωτότοιχο» εμπνεόμενος από τους στίχους  ενός ποιήματος του Antoine Tudal ίσως να μην γνώριζε ότι η χρήση του λογοπαίγνιου είχε εικαστική αφετηρία. Ο Lacan, αναφερόμενος στην ηχητική και λεκτική ομοιότητα του «έρωτα» (l' amour) και του «τοίχου» (le mur) στη χρήση της γαλλικής γλώσσας, χρησιμοποίησε τις στροφές ενός 22χρονου ποιητή, τον οποίο είχε υιοθετήσει ο Nicolas de Staël στην ηλικία των 6 ετών. Ακολουθώντας τον βίο του Nicolas de Staël, μπορεί κάποιος να ισχυριστεί ότι ο «τριφασικός τοίχος» που περιγράφει ο υιοθετημένος γιος του, που αντιστοιχεί στην αγάπη, τη γυναίκα και τον κόσμο, αφορά άμεσα το περιβάλλον στο οποίο μεγάλωσε, με τον πατέρα του να επιμένει στη χρήση μιας απροσπέλαστης τοιχοποιίας στην σχεδιαστική του γραφή.

Συνεπώς, η εμμονή σε έναν τοίχο που στέκεται ως εμπόδιο και αποδιώχνει αντί να ενώνει δεν ανακαλύπτεται στις διαλέξεις του Lacan, στην ψυχαναλυτική φιλολογία του οποίου ο«ερωτότοιχος» βρίσκει τη θέση του στη καταγραφή του αδιέξοδου μιας σχέσης βασισμένης στη διαφορά των δυο φύλων, καθώς ήδη από τη δεκαετία του 1950 η λέξη «τοίχος» εντοπίζεται στη γλώσσα των καλλιτεχνικών εργαστηρίων.

Στην μεταπολεμική αφαίρεση η χρήση του τοίχου, άλλοτε μέσα από την καθαυτό αναπαραγωγή του και άλλοτε μέσα από μια ματεριαλιστική προσέγγιση της ζωγραφικής επιφάνειας, αντικατέστησε εν μέρει την συμβατική επιφάνεια του τελάρου. Αν και σήμερα η αντίληψη που φέρει την ανάγκη αυτής της μετατόπισης μοιάζει παρωχημένη, η ιδέα της μεγάλης ζωγραφικής για πολλά χρόνια βρίσκεται σε αμυντική θέση, κάτι που ίσως οφείλεται και στην ανάγκη να μετατοπιστεί η ζωγραφική και να κατανοηθεί ως μια διευρυμένη γλυπτική.

http://avgi-anagnoseis.blogspot.com/2018/06/blog-post_53.html#more

Identities and Sub-Modernity Tropes and Psychic Apparatus in Contemporary Greek Culture

Text by Yorgos Tzirtzilakis

https://www.academia.edu/35068551/Identities_and_Sub-Modernity_Tropes_and_Psychic_Apparatus_in_Contemporary_Greek_Culture
 

Το παγώνι

Γιάννης Κεφαλληνός, "Το Παγώνι" , 1946. Χαρακτικό για εικονογράφηση στο"Παγώνι" του Ζαχαρία Παπαντωνίου

Unsung heroes of Athens cityscape

Builders, Housewives and the Construction of Modern Athens is a book for those of us who, blinded by the classical wonders of the Acropolis, have never given much thought to the nondescript cityscape below.

This is not about architect-led building design but an effort to understand the positives of Athens’ 20th century urbanism, warts and all. The heroes of the book are the polykatoikia – the prolific post-war apartment buildings that were built at impressive pace using reinforced concrete frames with masonry infill.

While their white facades, flat roofs and horizontal lines bore some similarities to the forms of modern architecture, these were, as author Ioanna Theocharopoulou points out, extremely simplistic versions. Polykatoikia differed from modern architecture in important ways. Not only did they lack the modern movement’s political and aesthetic agenda, they relied on informal ‘quasi-craft’ processes of construction and avoided innovation, precision and standardisation. Typically they had commercial uses on the ground floor with a marble lobby and staircase leading to a few floors of balconied apartments above. A roomier version was popular in middle and upper middle class areas, often with a maid’s room and a penthouse.

While there were exceptions, the design of this building type was the domain of the builder rather than an architect. It was, says Kenneth Frampton in the foreword,  ‘built for the people, of the people, by the people’.

These were ultra-desirable as symbols of modern city living, especially when combined with the then groundbreaking domestic appliances. This was lifestyle living, 1960s style, that represented progress, optimism and access to ‘the good life’.

The book sets polykatoikia firmly in the context of the preceding century as well as the strife of war and civil unrest of the 20th, and the densification and expansion of Athens. We learn how home ownership swelled as these apartments were constructed as joint ventures between developer and landowner. Typically this involved replacing 19th century neoclassical villas that had gone firmly out of fashion, with the landowner donating the land in exchange for a few units in the new development. In time, the migrant tradespeople working on the developments would become those buying the apartments.

There was a culture of ‘craftiness’ with regard to construction, with the 1955 Building Code legalising existing illegal construction and itself prone to amendments and deviations. Self-built humble dwellings on the city outskirts in time became ‘up-lifted’ to larger buildings as their rural immigrant owners  acquired the money to build polykatoikia and become landlords themselves. Here, the author draws links with the work of Alejandro Aravena’s Elemental practice today in designing homes that facilitate incremental construction and expansion.

Rather more interesting, to me at least, is the account of the social dimension of the polykatoikia and their representation in popular culture. Photos show women involved as labourers in the construction of the apartments but it was inside that they really held sway as interior stylists and consumers. Of course they were still doing all the housework, even if they did now wear a mini-skirt and wield an ultra-modern vacuum cleaner. Men, we learn, might have their own ‘masculine corner’ or room where they could relax in a comfortable leather armchair. Some might even have their own bachelor pad apartment.

Polykatoikia were important as representing a new idea of modern life and of Greek identity, and in doing so, says Theocharopoulou, blurred the previously separate realms of ‘informal/formal, local/foreign, traditional/modern’.

This informative – although sometimes a little dense – book closes with a look at some of the more innovative, recent architect-designed polykatoikia buildings and consideration of how a new generation of civic minded urban activists are responding to Greece’s financial crisis and huge influx of refugees. Some are renovating abandoned polykatoikia as housing, proving once again the resilience and adaptability of these buildings. Faced with such economic and social challenges, Athens needs the resourcefulness, wit and economy of means that this unlauded building type embodies. 

Text by Pamela Buxton

Builders, Housewives and the Construction of Modern Athens by Ioanna Theocharopoulou, foreword by Kenneth Frampton, Artifice

https://www.ribaj.com/culture/builders-housewives-culture-pamela-buxton

From Doxiadis’ Theory to Pikionis’ Work: Reflections of Antiquity in Modern Architecture

In this book, Tsiambaos redefines the ground-breaking theory of Greek architect and town planner Constantinos A. Doxiadis (The Form of Space in Ancient Greece) and moves his thesis away from antiquity and ancient architecture, instead arguing that it can only be understood as a theory founded in modernity. 

In light of this, the author explores Doxiadis’ theory in relation to the work of the controversial Greek architect Dimitris Pikionis. This parallel investigation of the philosophical content of Doxiadis’ theory and the design principles of Pikionis’ work establishes a new frame of reference and creates a valuable and original interpretation of their work. Using innovative cross-disciplinary tools and methods which expand the historical boundaries of interwar modernism, the book restructures the ground of an alternative modernity that looks towards the future through a mirror that reflects the ancient past.

From Doxiadis’ Theory to Pikionis’ Work: Reflections of Antiquity in Modern Architecture is fascinating reading for all scholars and students with an interest in modernism and antiquity, the history and theory of architecture, the history of ideas and aesthetics or town planning theory and design

https://www.academia.edu/34646731/From_Doxiadis_Theory_to_Pikionis_Work_Reflections_of_Antiquity_in_Modern_Architecture

Το κίνημα αναβίωσης της βυζαντινής (λαικοβυζαντινής) παράδοσης στις αστικές εφαρμοσμένες τέχνες την περίοδο του μεσοπολέμου

Ανάτυπο από τον τόμο

«Β΄ Επιστημονικό Συμπόσιο Νεοελληνικής Εκκλησιαστικής Τέχνης

(Βυζαντινό και Χριστιανικό Μουσείο, 26-28 Νοεμβρίου 2010)

Πρακτικά»

Ευφροσύνη Ρούπα
https://www.academia.edu/2267288/_The_revival_of_Byzantine_aesthetics_in_bourgeois_applied_arts_and_design_in_Greece_in_the_Midwar_period_._In_Greek_